ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପାଠ୍ୟ ଡାଏରୀ (Lesson Diary)
ଶ୍ରେଣୀ: ସପ୍ତମ (Class 7)
ବିଷୟ: ବିଜ୍ଞାନ
("ଜିଜ୍ଞାସା" - ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ: ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା )
ଅବଧି (Period): ୧୦ ଦିନ (ପ୍ରତି ଦିନର ସମୟ: ୪୦
ମିନିଟ୍)
ପଦ୍ଧତି: ପଞ୍ଚପଦୀ ପଦ୍ଧତି (୧. ଅଧୀତି, ୨. ବୋଧ, ୩. ଅଭ୍ୟାସ, ୪. ପ୍ରୟୋଗ, ୫. ପ୍ରସାର)
ପ୍ରଥମ ଦିନ (Period
1): ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଖାଦ୍ୟର ଗ୍ରହଣ (ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ପୋଷଣ)
- ୧. ଅଧୀତି (Adhiti - ଉପକ୍ରମ ବା ପରିଚୟ): ଶ୍ରେଣୀ ଆରମ୍ଭରେ ମୁଁ
ପିଲାମାନଙ୍କୁ ପଚାରିବି,
"ପିଲାମାନେ, ଆମେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ
ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଛୁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଆମ
ଶରୀରକୁ କିପରି ଶକ୍ତି ଦିଏ ଏବଂ ଜୀବଜଗତର ଏହି ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ କ’ଣ
କୁହାଯାଏ?" ଏହାପରେ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କାହାଣୀ (ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ଭାଗବତ ବାଣୀ "ଅନ୍ନ ବିନୁନେ
ହଂସହାନି") ଏବଂ ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (ପୋଷଣ, ଶ୍ୱସନ, ରେଚନ, ପ୍ରଜନନ) ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରି ପାଠ ଆରମ୍ଭ କରିବି।
- ୨. ବୋଧ (Bodh - ଧାରଣାଗତ ବୁଝାମଣା): ଖାଦ୍ୟର ସଂଜ୍ଞା (ଯାହା
ହଜମ ହୁଏ, ପୁଷ୍ଟିସାଧନ କରେ, ବୃଦ୍ଧିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ)
ବୁଝାଇବି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—ଯଥା: ମହୁମାଛି ମକରନ୍ଦ
ଶୋଷିବା, ଅଜଗର ଶିକାର ଗିଳିବା, ଏବଂ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ
ଭାସମାନ କଣିକା ଛାଣି ଖାଇବା—ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବି।
- ୩. ଅଭ୍ୟାସ (Abhyas - ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା
ପୁନରାବୃତ୍ତି): ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ନାମଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ପଦ୍ଧତି
ଖାତାରେ ଲେଖିବେ।
- ୪. ପ୍ରୟୋଗ (Prayog - ପ୍ରୟୋଗ): ଆମ ଶରୀରକୁ ଖାଦ୍ୟ
କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ (ଶକ୍ତି ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ), ତାହା ଦୈନନ୍ଦିନ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝିବେ।
- ୫. ପ୍ରସାର (Prasar - ପ୍ରସାର ବା ବାଣ୍ଟିବା): ଆୟୁର୍ବେଦରେ କାହିଁକି
କୁହାଯାଇଛି "ଖାଦ୍ୟ ହିଁ ଆମର ଔଷଧ", ତାହା ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରିବେ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ (Period
2): ମନୁଷ୍ୟର ପରିପାକ ତନ୍ତ୍ର - ମୁଖଗହ୍ଵର ଓ ଲାଳର ଭୂମିକା
- ୧. ଅଧୀତି (Adhiti - ଉପକ୍ରମ ବା ପରିଚୟ): "ଆମେ ଯେତେବେଳେ ରୁଟି ବା
ଭାତ ଖାଉ, ତାହାକୁ ବହୁତ ସମୟ ଧରି
ଚୋବାଇଲେ ମିଠା କାହିଁକି ଲାଗେ?" ପଚାରିବି।
- ୨. ବୋଧ (Bodh - ଧାରଣାଗତ ବୁଝାମଣା): ମନୁଷ୍ୟର ପରିପାକ
ତନ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ (ପାଟି, ଗ୍ରାସନଳୀ, ପାକସ୍ଥଳୀ, କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର, ବୃହଦନ୍ତ୍ର, ମଳଦ୍ୱାର) ବୋର୍ଡ଼ରେ
ଚିତ୍ର (ଚିତ୍ର 9.1) ଆଙ୍କି ବୁଝାଇବି। ପାଟିରେ
ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା 'ଯାନ୍ତ୍ରିକ ପାଚନ' ଏବଂ ଲାଳରେ ଥିବା ପାଚକ
ରସ ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡଦ (Starch)
ସରଳ ଶର୍କରାରେ ପରିଣତ ହେବା 'ରାସାୟନିକ ପାଚନ' ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ପଷ୍ଟ
କରିବି।
- ୩. ଅଭ୍ୟାସ (Abhyas - ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା
ପୁନରାବୃତ୍ତି): ପରିପାକ ତନ୍ତ୍ରର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମ ଖାତାରେ ଲେଖିବେ।
- ୪. ପ୍ରୟୋଗ (Prayog - ପ୍ରୟୋଗ): କାର୍ଯ୍ୟ 8.1 (ଭାତରେ ଆୟୋଡିନ୍ ପରୀକ୍ଷା
- ଚୋବାଇଥିବା ଭାତ ଓ ନଚୋବାଇଥିବା ଭାତ) ର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ବୁଝିବେ।
- ୫. ପ୍ରସାର (Prasar - ପ୍ରସାର ବା ବାଣ୍ଟିବା): ମୁଖଗହ୍ଵରର ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା
(ଦିନକୁ ଦୁଇଥର ଦାନ୍ତ ଘଷିବା) ର ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବେ।
ତୃତୀୟ ଦିନ (Period
3): ଗ୍ରାସନଳୀ ଓ ପାକସ୍ଥଳୀରେ ପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା
- ୧. ଅଧୀତି (Adhiti - ଉପକ୍ରମ ବା ପରିଚୟ): "ପାଟିରୁ ଗିଳିଥିବା ଖାଦ୍ୟ
ପାକସ୍ଥଳୀକୁ କିପରି ଯାଏ ଏବଂ ପାକସ୍ଥଳୀ ଭିତରେ ଖାଦ୍ୟ ସହ କ’ଣ ସବୁ ମିଶେ?" ପଚାରିବି।
- ୨. ବୋଧ (Bodh - ଧାରଣାଗତ ବୁଝାମଣା): ଖାଦ୍ୟନଳୀ ବା ଗ୍ରାସନଳୀର
କାନ୍ଥର ସଂକୋଚନ ଓ ଶିଥୁଳନ (Peristalsis - ତରଙ୍ଗ ପରି ଗତି) ଯୋଗୁଁ ଖାଦ୍ୟ ତଳକୁ ଯାଏ।
ପାକସ୍ଥଳୀର ସ୍ତରୀତ ରସରେ ପାଚକ ରସ, ଅମ୍ଳ (HCl) ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମା (Mucus) ଥାଏ; ଅମ୍ଳ ବୀଣାଣୁ ମାରେ ଏବଂ
ପାଚକ ରସ ପୁଷ୍ଟିସାରକୁ ଭାଙ୍ଗେ—ଏହା ବୁଝାଇବି। ଆଲେକ୍ସି ସେଣ୍ଟ୍ ମାର୍ଟିନଙ୍କ ଦୁର୍ଘଟଣା
ଓ ଡାକ୍ତର ବିଉମଣ୍ଟଙ୍କ ପାକସ୍ଥଳୀ ଗବେଷଣା କଥା କହିବି।
- ୩. ଅଭ୍ୟାସ (Abhyas - ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା
ପୁନରାବୃତ୍ତି): ପାକସ୍ଥଳୀର ପାଚକ ରସର ୩୧ଟି ଉପାଦାନ ଓ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଖାତାରେ ଲେଖିବେ।
- ୪. ପ୍ରୟୋଗ (Prayog - ପ୍ରୟୋଗ): ଶ୍ଲେଷ୍ମା (Mucus) କାହିଁକି ପାକସ୍ଥଳୀର
ଆସ୍ତରଣକୁ ଅମ୍ଳର କ୍ଷୟରୁ ରକ୍ଷା କରେ, ତାହା ବୁଝିବେ।
- ୫. ପ୍ରସାର (Prasar - ପ୍ରସାର ବା ବାଣ୍ଟିବା): ପାଚନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବଜାୟ
ରଖିବା ପାଇଁ ଠିକ୍ ସମୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାର ମହତ୍ତ୍ୱ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରିବେ।
ଚତୁର୍ଥ ଦିନ (Period
4): କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ରରେ ପାଚନ ଓ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ଅବଶୋଷଣ (Absorption)
- ୧. ଅଧୀତି (Adhiti - ଉପକ୍ରମ ବା ପରିଚୟ): "ପାକସ୍ଥଳୀ ପରେ ଖାଦ୍ୟ
କେଉଁଠାକୁ ଯାଏ ଏବଂ ଶରୀର ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵଗୁଡ଼ିକ କିପରି ରକ୍ଷା କରାଯାଏ?" ପଚାରିବି।
- ୨. ବୋଧ (Bodh - ଧାରଣାଗତ ବୁଝାମଣା): ପ୍ରାୟ ୬ ମିଟର ଲମ୍ବା
କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର (Small
intestine) ହେଉଛି ପାକନଳୀର ସବୁଠାରୁ ଲମ୍ବା ଅଂଶ। ଏହା ଯକୃତରୁ 'ପିତ୍ତରସ' (Bile) ଏବଂ ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟରୁ 'ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ ରସ' ଗ୍ରହଣ କରି ସ୍ନେହସାର, ଶ୍ୱେତସାର ଓ
ପୁଷ୍ଟିସାରକୁ ସରଳୀକୃତ କରେ। କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର କାନ୍ଥରେ ଥିବା ଆଙ୍ଗୁଠି ପରି ଉପବୃଦ୍ଧି 'ଭିଲି' (Villi) ପୃଷ୍ଠ ପାର୍ଶ୍ୱ ବଢ଼ାଇ
ରକ୍ତକୁ ପୋଷକତତ୍ତ୍ୱ ଶୋଷଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ—ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବି। ସିଲିଆକ୍ ରୋଗ ଓ
ଗ୍ଲୁଟେନ୍-ମୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ (ମିଲେଟ୍) ସମ୍ପର୍କରେ କହିବି।
- ୩. ଅଭ୍ୟାସ (Abhyas - ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା
ପୁନରାବୃତ୍ତି): ଭିଲି (Villi) ର କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ
କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ରର ପାଚକ ରସଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଖାତାରେ ଲେଖିବେ।
- ୪. ପ୍ରୟୋଗ (Prayog - ପ୍ରୟୋଗ): ପୋଷକତତ୍ତ୍ୱ କିପରି
ରକ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ଯାଏ, ତାହା ବୁଝିବେ।
- ୫. ପ୍ରସାର (Prasar - ପ୍ରସାର ବା ବାଣ୍ଟିବା): ପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଯକୃତ
ଓ ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟର ଭୂମିକା ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରିବେ।
ପଞ୍ଚମ ଦିନ (Period
5): ବୃହଦନ୍ତ୍ର, ମଳାଶୟ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ
ପାଚନ (ରୋମନ୍ଥକ ପ୍ରାଣୀ)
- ୧. ଅଧୀତି (Adhiti - ଉପକ୍ରମ ବା ପରିଚୟ): "ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵ ଶୋଷି ହେଲା
ପରେ ଅପାଚ୍ୟ ଖାଦ୍ୟବସ୍ତୁ କ’ଣ ହୁଏ ଏବଂ ଗାଈମାନେ କିଛି ନ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି
ସବୁବେଳେ ଚୋବାଉଥାଆନ୍ତି?"
ପଚାରିବି।
- ୨. ବୋଧ (Bodh - ଧାରଣାଗତ ବୁଝାମଣା): ବୃହଦନ୍ତ୍ର (Large intestine - ୧.୫ ମିଟର ଲମ୍ବା)
ଅପାଚ୍ୟ ଖାଦ୍ୟରୁ ଜଳ ଓ ଲବଣ ଶୋଷଣ କରି ମଳ ସୃଷ୍ଟି କରେ,ାହା ମଳାଶୟରେ ରହି
ମଳଦ୍ୱାର ଦେଇ ବାହାରକୁ ବାହାରେ (ବହିଃଷ୍କରଣ)। ଏହାଛଡ଼ା ଗାଈ, ମଇଷି ଭଳି ତୃଣଭୋଜୀ
ପ୍ରାଣୀମାନେ ଘାସ ଗିଳି ପ୍ରଥମେ 'ରୁମେନ୍' (Rumen) ରେ ରଖନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ପାଟିକୁ ଆଣି ପାକୁଳି
କରନ୍ତି (ରୋମନ୍ଥକ ପ୍ରାଣୀ - Ruminants)। ପକ୍ଷୀଙ୍କର 'ଗିଜାର୍ଡ଼' (Gizzard) କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଇବି।
- ୩. ଅଭ୍ୟାସ (Abhyas - ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା
ପୁନରାବୃତ୍ତି): ରୋମନ୍ଥକ ପ୍ରାଣୀ (ରୁମେନ୍) ଏବଂ ବୃହଦନ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ଖାତାରେ ଲେଖିବେ।
- ୪. ପ୍ରୟୋଗ (Prayog - ପ୍ରୟୋଗ): ତନ୍ତୁଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ (Fiber) ଓ କିଣ୍ୱିତ ଖାଦ୍ୟ (ଦହି, ପଖାଳ) ପାଚନ ତନ୍ତ୍ରକୁ
ସୁସ୍ଥ ରଖିବାରେ କିପରି ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ତାହା ବୁଝିବେ।
- ୫. ପ୍ରସାର (Prasar - ପ୍ରସାର ବା ବାଣ୍ଟିବା): ଚରକ ସଂହିତାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ
ପାଚନ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ମସଲା (ଅଦା, ଜିରା) ର ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିବେ।
ଷଷ୍ଠ ଦିନ (Period
6): ମାନବ ଶ୍ୱସନ ତନ୍ତ୍ର - ଶ୍ୱସକ୍ରିୟା (Breathing)
- ୧. ଅଧୀତି (Adhiti - ଉପକ୍ରମ ବା ପରିଚୟ): "ଖାଦ୍ୟ ବିନା କିଛିଦିନ
ବଞ୍ଚିହେବ, କିନ୍ତୁ ପାଣି ବା ବାୟୁ
(ଶ୍ୱସକ୍ରିୟା) ବିନା ଆମେ କିଛି ମିନିଟ୍ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ ନାହିଁ—ଏହାର କାରଣ କ’ଣ?" ପଚାରିବି।
- ୨. ବୋଧ (Bodh - ଧାରଣାଗତ ବୁଝାମଣା): ବାୟୁ ନେବା (ପ୍ରଶ୍ୱାସ -
Inhalation) ଏବଂ ବାୟୁ ଛାଡ଼ିବା
(ନିଃଶ୍ୱାସ - Exhalation)
ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ 'ଶ୍ୱସକ୍ରିୟା' କୁହାଯାଏ। ମାନବ ଶ୍ୱସନ
ତନ୍ତ୍ରର ପଥ: ନାସାରନ୍ଧ୍ର $\rightarrow$
ନାସାପଥ $\rightarrow$ ବାୟୁନଳୀ $\rightarrow$ ଫୁସଫୁସ $\rightarrow$ କୋଟରୀକା (Alveoli)। ନାକର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲୋମ ଓ
ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଧୂଳିକଣା ଅବରୋଧ କରେ—ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବି।
- ୩. ଅଭ୍ୟାସ (Abhyas - ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା
ପୁନରାବୃତ୍ତି): ଶ୍ୱସନ ତନ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମ ଖାତାରେ ଲେଖିବେ।
- ୪. ପ୍ରୟୋଗ (Prayog - ପ୍ରୟୋଗ): ପାଟିରେ ନ ନେଇ ନାକ
ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ୱାସ ନେବାର ଆବଶ୍ୟକତା ବୁଝିବେ।
- ୫. ପ୍ରସାର (Prasar - ପ୍ରସାର ବା ବାଣ୍ଟିବା): COVID-19 ମହାମାରୀ ସମୟରେ SARS-CoV-2 ଭୂତାଣୁ କିପରି ଶ୍ୱସନ
ତନ୍ତ୍ରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲା, ତାହା ଆଲୋଚନା କରିବେ।
ସପ୍ତମ ଦିନ (Period
7): ଶ୍ୱସକ୍ରିୟାର କୌଶଳ (ମଧ୍ୟଛଦା ଓ ପଞ୍ଜରା ହାଡ଼ର ଭୂମିକା)
- ୧. ଅଧୀତି (Adhiti - ଉପକ୍ରମ ବା ପରିଚୟ): "ଆମେ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ନେଲାବେଳେ
ଛାତି କାହିଁକି ଫୁଲିଯାଏ ଏବଂ ନିଃଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲାବେଳେ କାହିଁକି ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ?" ପଚାରିବି।
- ୨. ବୋଧ (Bodh - ଧାରଣାଗତ ବୁଝାମଣା): କାର୍ଯ୍ୟ 8.2 (ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବୋତଲ, ୟୁ-ନଳୀ ଓ ବେଲୁନ୍ ନେଇ
ଫୁସଫୁସର ମଡେଲ୍ ତିଆରି କରି ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଓ ନିଃଶ୍ୱାସ ପ୍ରଦର୍ଶନ)। ପ୍ରଶ୍ୱାସ ସମୟରେ
ପଞ୍ଜରା ହାଡ଼ ଉପରକୁ/ବାହାରକୁ ଯାଏ ଏବଂ ମଧ୍ୟଛଦା (Diaphragm) ତଳକୁ ଗତି କରେ (ଛାତିର ଆୟତନ ବଢ଼ି ବାୟୁ ପଶେ); ନିଃଶ୍ୱାସ ସମୟରେ ପଞ୍ଜରା
ତଳକୁ ଆସେ ଏବଂ ମଧ୍ୟଛଦା ଉପରକୁ ଉଠି ବାୟୁ ବାହାରକୁ ଠେଲି ହୁଏ—ଏହା ବୋର୍ଡ଼ରେ ବୁଝାଇବି।
- ୩. ଅଭ୍ୟାସ (Abhyas - ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା
ପୁନରାବୃତ୍ତି): ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଓ ନିଃଶ୍ୱାସ ସମୟରେ ମଧ୍ୟଛଦା ଓ ପଞ୍ଜରାର ଗତି ଖାତାରେ ଲେଖିବେ।
- ୪. ପ୍ରୟୋଗ (Prayog - ପ୍ରୟୋଗ): ଫୁସଫୁସ ମଡେଲ୍ ଜରିଆରେ
ଶ୍ୱସକ୍ରିୟାର ଭୌତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଭବ କରିବେ।
- ୫. ପ୍ରସାର (Prasar - ପ୍ରସାର ବା ବାଣ୍ଟିବା): ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଗଭୀର
ଶ୍ୱସନ ଅଭ୍ୟାସ (Box-breathing)
କିପରି ଫୁସଫୁସର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ବଢ଼ାଏ, ତାହା ଜାଣିବେ।
ଅଷ୍ଟମ ଦିନ (Period
8): ନିଃଶ୍ୱାସ ବାୟୁ ପରୀକ୍ଷା ଏବଂ ଗ୍ୟାସ୍ ଆଦାନପ୍ରଦାନ (କୋଟରୀକା)
- ୧. ଅଧୀତି (Adhiti - ଉପକ୍ରମ ବା ପରିଚୟ): "ଆମେ ଯେଉଁ ବାୟୁ ପ୍ରଶ୍ୱାସରେ
ନେଉ ଏବଂ ନିଃଶ୍ୱାସରେ ଛାଡ଼ୁ, ଉଭୟରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ପରିମାଣ ସମାନ କି?" ପଚାରିବି।
- ୨. ବୋଧ (Bodh - ଧାରଣାଗତ ବୁଝାମଣା): କାର୍ଯ୍ୟ 8.3 (ଚୁନପାଣିରେ ପିଚକାରୀ
ବାୟୁ ଏବଂ ନିଃଶ୍ୱାସ ବାୟୁ ଫୁଙ୍କି ପରୀକ୍ଷା - ନିଃଶ୍ୱାସ ବାୟୁରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଅଧିକ
ଥିବାରୁ ଚୁନପାଣି ଦୁଧିଆ ହୁଏ)। ଫୁସଫୁସର 'କୋଟରୀକା' (Alveoli) ର ପତଳା ପ୍ରାଚୀରରେ ଥିବା
ସୂକ୍ଷ୍ମ ରକ୍ତନଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ରକ୍ତ ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ବିନିମୟ
କିପରି ଘଟେ, ତାହା ଚିତ୍ର (ଚିତ୍ର 8.12) ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଇବି।
ପ୍ରଶ୍ୱାସ ବାୟୁରେ ୨୧% ଅମ୍ଳଜାନ ଥିବାବେଳେ ନିଃଶ୍ୱାସ ବାୟୁରେ ୧୬-୧୭% ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ୪-୫%
ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଥାଏ।
- ୩. ଅଭ୍ୟାସ (Abhyas - ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା
ପୁନରାବୃତ୍ତି): ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଓ ନିଃଶ୍ୱାସ ବାୟୁର ଶତକଡ଼ା ପରିମାଣ (ଚିତ୍ର 8.13) ଖାତାରେ ଲେଖିବେ।
- ୪. ପ୍ରୟୋଗ (Prayog - ପ୍ରୟୋଗ): ଚୁନପାଣି ପରୀକ୍ଷାରୁ
ନିଃଶ୍ୱାସ ବାୟୁର ପ୍ରକୃତି ବୁଝିବେ।
- ୫. ପ୍ରସାର (Prasar - ପ୍ରସାର ବା ବାଣ୍ଟିବା): ରକ୍ତସଞ୍ଚାଳନ ସଂସ୍ଥା
(ହୃତ୍ପିଣ୍ଡ ଓ ରକ୍ତବାହୀ ନଳୀ) କିପରି ଶରୀରର ସବୁ ଅଂଶକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ପହଞ୍ଚାଏ, ତାହା ଆଲୋଚନା କରିବେ।
ନବମ ଦିନ (Period
9): ଶ୍ୱସକ୍ରିୟା ଓ ଶ୍ୱସନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶ୍ୱସନ ପ୍ରଣାଳୀ
- ୧. ଅଧୀତି (Adhiti - ଉପକ୍ରମ ବା ପରିଚୟ): "ଶ୍ୱସକ୍ରିୟା ଏବଂ ଶ୍ୱସନ
କ’ଣ ଗୋଟିଏ କଥା, ନା ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି
ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅଛି? ଆଉ ମାଛ ବା ବେଙ୍ଗ କିପରି
ଶ୍ୱସନ କରନ୍ତି?"
ପଚାରିବି।
- ୨. ବୋଧ (Bodh - ଧାରଣାଗତ ବୁଝାମଣା): ଶ୍ୱସକ୍ରିୟା ଏକ ଭୌତିକ
ପ୍ରକ୍ରିୟା (ବାୟୁ ନେବା ଓ ଛାଡ଼ିବା), କିନ୍ତୁ ଶ୍ୱସନ ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା
ଯେଉଁଥିରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ଲୁକୋଜକୁ ଭାଙ୍ଗି ଶକ୍ତି ମୋଚନ କରେ (ସମୀକରଣ: $\text{ଗ୍ଲୁକୋଜ୍} + \text{ଅମ୍ଳଜାନ} \rightarrow \text{ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ} + \text{ଜଳ} + \text{ଶକ୍ତି}$)। ଏହାଛଡ଼ା ବିଭିନ୍ନ
ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶ୍ୱସନ ପ୍ରଣାଳୀ—ମାଛ (ଗାଲି / Gills ଦ୍ୱାରା), ବେଙ୍ଗ (ଛୋଟବେଳେ ଗାଲି, ସ୍ଥଳରେ ଫୁସଫୁସ ଏବଂ
ପାଣିରେ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା)—ବୁଝାଇବି। ଧୂମପାନର କ୍ଷତିକାରକ ପ୍ରଭାବ (ଫୁସଫୁସ କର୍କଟ)
ସମ୍ପର୍କରେ ସଚେତନ କରାଇବି।
- ୩. ଅଭ୍ୟାସ (Abhyas - ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା
ପୁନରାବୃତ୍ତି): ଶ୍ୱସକ୍ରିୟା ଓ ଶ୍ୱସନର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଏବଂ ଶ୍ୱସନର ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଖାତାରେ ଲେଖିବେ।
- ୪. ପ୍ରୟୋଗ (Prayog - ପ୍ରୟୋଗ): ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେମାନଙ୍କ
ବାସସ୍ଥାନ (ଜଳ ବା ସ୍ଥଳ) ଅନୁସାରେ କିପରି ଉପଯୋଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାହା ବୁଝିବେ।
- ୫. ପ୍ରସାର (Prasar - ପ୍ରସାର ବା ବାଣ୍ଟିବା): ପରୋକ୍ଷ ଧୂମପାନ (Second-hand smoking) ପିଲା ଓ ଗର୍ଭବତୀ
ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ କାହିଁକି ବିପଜ୍ଜନକ, ତାହା ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରିବେ।
ଦଶମ ଦିନ (Period
10): ଅଧ୍ୟାୟଗତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର, ମୂଲ୍ୟାୟନ ଓ ସମାପ୍ତି
- ୧. ଅଧୀତି (Adhiti - ଉପକ୍ରମ ବା ପରିଚୟ): ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରୁ ଆମେ ପୋଷଣ, ପାଚନ ତନ୍ତ୍ର, ଶ୍ୱସକ୍ରିୟା ଏବଂ ଶ୍ୱସନ
ସମ୍ପର୍କରେ ଯାହାସବୁ ଶିଖିଲେ, ତାହାର ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରିବି।
- ୨. ବୋଧ (Bodh - ଧାରଣାଗତ ବୁଝାମଣା): ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ଥିବା
ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ—ଯଥା: ପ୍ରଶ୍ନ ନଂ 1 (ପାକନଳୀରେ ଖାଦ୍ୟର ଯାତ୍ରା), ପ୍ରଶ୍ନ ନଂ 3 (ମଧ୍ୟଛଦାର ଭୂମିକା), ପ୍ରଶ୍ନ ନଂ 4 (ସ୍ତମ୍ଭ ମିଳନ), ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ ନଂ 10 (ରଶ୍ମିଙ୍କ ଚୁନପାଣି
ପରୀକ୍ଷା)—ବୋର୍ଡ଼ରେ ବୁଝାଇ ସମାଧାନ କରିବି।
- ୩. ଅଭ୍ୟାସ (Abhyas - ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା
ପୁନରାବୃତ୍ତି): ପିଲାମାନେ ନିଜ ଖାତାରେ ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନର ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ଲେଖିବେ।
- ୪. ପ୍ରୟୋଗ (Prayog - ପ୍ରୟୋଗ): ପାଚନ ଓ ଶ୍ୱସନ
ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଜ୍ଞାନକୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରକ୍ଷାରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବେ।
- ୫. ପ୍ରସାର (Prasar - ପ୍ରସାର ବା ବାଣ୍ଟିବା): "ପୋଷଣ ଓ ଶ୍ୱସନ ହେଉଛି
ଜୀବଜଗତର ଦୁଇଟି ପ୍ରାଣକେନ୍ଦ୍ର; ଏହି ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଏବଂ ନିଜ ଶରୀରର ଯତ୍ନ ନେବା ଆମର ମୁଖ୍ୟ
କର୍ତ୍ତବ୍ୟ"—ଏହି ମୂଲ୍ୟବୋଧ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇ ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତି କରିବି।