प्रश्न और अभ्यास (ପ୍ରଶ୍ନ ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସ)
1. इन प्रश्नों के उत्तर दो-तीन वाक्यों में दीजिए : (ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦୁଇ-ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଦିଅନ୍ତୁ:)
(क) राहुल को चुप कराने के लिए यशोधरा क्या कहती है ? (ରାହୁଲକୁ ଚୁପ୍ କରାଇବା ପାଇଁ ଯଶୋଧାରା କ'ଣ କହୁଛନ୍ତି?)
उत्तर: राहुल को चुप कराते हुए यशोधरा कहती है कि हे अभागे, अब तू क्यों रो रहा है?
अगर तू उनके (गौतम बुद्ध के) जाते समय रोता तो वे मुझे सोती हुई छोड़कर क्यों जाते? अब तो हमने सोकर उन्हें खो ही दिया है, इसलिए अब रोने से कोई फायदा नहीं है। ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ରାହୁଲକୁ ଚୁପ୍ କରାଇବାକୁ ଯାଇ ଯଶୋଧାରା କହୁଛନ୍ତି ଯେ ହେ ଅଭାଗା, ଏବେ ତୁ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛୁ? ଯଦି ତୁ ସେ (ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ)
ଯିବା ସମୟରେ କାନ୍ଦିଥାଆନ୍ତୁ,
ତେବେ ସେ ମୋତେ ଶୋଇଥିବା
ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି କାହିଁକି ଯାଇଥାଆନ୍ତେ? ଏବେ ତ ଆମେ ଶୋଇକରି ତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଦେଇଛୁ, ତେଣୁ ଏବେ କାନ୍ଦିବାର କୌଣସି ଲାଭ ନାହିଁ।
(ख) अबला जीवन की कहानी कैसी है ? (ଅବଳା ଜୀବନର କାହାଣୀ କିପରି ଅଟେ?)
उत्तर: कवि के अनुसार अबला (नारी) जीवन की कहानी यही है कि उसके आँचल में संतान के पालन-पोषण के लिए दूध होता है और उसकी आँखों में हमेशा दुख के आँसू (पानी) भरे रहते हैं। वह कष्ट सहकर भी दूसरों के लिए अपना कर्तव्य निभाती है। ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: କବିଙ୍କ ଅନୁସାରେ
ଅବଳା (ନାରୀ) ଜୀବନର କାହାଣୀ ଏହା ଯେ ତାହାର ପଣତକାନିରେ ସନ୍ତାନର ପାଳନ ପୋଷଣ ପାଇଁ କ୍ଷୀର
ଥାଏ ଏବଂ ତାହାର ଆଖିରେ ସର୍ବଦା ଦୁଃଖର ଲୁହ (ପାଣି) ଭରି ରହିଥାଏ। ସେ କଷ୍ଟ ସହି ମଧ୍ୟ
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରେ।
2. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक या दो वाक्यों में दीजिए : (ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ବାକ୍ୟରେ
ଦିଅନ୍ତୁ:)
(क) यशोधरा किसे अभागा कहती है ? (ଯଶୋଧାରା କାହାକୁ ଅଭାଗା ବୋଲି
କହୁଛନ୍ତି?)
उत्तर: यशोधरा अपने पुत्र राहुल को अभागा कहती है। ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ଯଶୋଧାରା ନିଜ ପୁତ୍ର ରାହୁଲକୁ ଅଭାଗା ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି।
(ख) 'मैं तो हूँ रोने को' - यहाँ 'मैं' किसके लिए प्रयुक्त हुआ है ? ('मैं तो हूँ रोने को' - ଏଠାରେ 'ମୁଁ' କାହା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି?) उत्तर: यहाँ 'मैं'
शब्द यशोधरा के लिए प्रयुक्त हुआ है। ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ଏଠାରେ 'ମୁଁ' ଶବ୍ଦ ଯଶୋଧାରାଙ୍କ ପାଇଁ
ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି।
(ग) यशोधरा क्या धोने की बात करती है ? (ଯଶୋଧାରା କ'ଣ ଧୋଇବା ବିଷୟରେ କହୁଛନ୍ତି?)
उत्तर: यशोधरा अपने पुत्र राहुल के सारे मल (कष्ट और दुख) धोने की बात करती है। ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ଯଶୋଧାରା ନିଜ
ପୁତ୍ର ରାହୁଲର ସମସ୍ତ ମଳ (କଷ୍ଟ ଏବଂ ଦୁଃଖ) ଧୋଇବା ବିଷୟରେ କହୁଛନ୍ତି।
(घ) 'नयन-नीर' का अर्थ क्या है ? ('ନୟନ-ନୀର' ର ଅର୍ଥ କ'ଣ?)
उत्तर: 'नयन-नीर' का अर्थ आँखों के आँसू या दुख है। ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: 'ନୟନ-ନୀର'ର ଅର୍ଥ ଆଖିର ଲୁହ ବା ଦୁଃଖ
ଅଟେ।
(ङ) 'दानी-प्रभु' किसके लिए कहा गया है ? ('ଦାନୀ-ପ୍ରଭୁ' କାହା ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି?)
उत्तर: 'दानी-प्रभु' यशोधरा के पति गौतम बुद्ध के लिए कहा गया है। ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: 'ଦାନୀ-ପ୍ରଭୁ' ଯଶୋଧାରାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଗୌତମ
ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି।
(च) यशोधरा को कौन छोड़कर चले जाते हैं ? (ଯଶୋଧାରାଙ୍କୁ କିଏ ଛାଡ଼ି ପଳାଇ
ଯାଆନ୍ତି?)
उत्तर: यशोधरा को उनके पति गौतम बुद्ध सोते हुए छोड़कर चले जाते हैं। ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ଯଶୋଧାରାଙ୍କୁ
ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି ପଳାଇ ଯାଆନ୍ତି।
(छ) 'नयन-नीर' ही उनको दूंगी' - यहाँ यशोधरा नयन-नीर किसे देने की बात करती है ? ('नयन-नीर ही उनको दूंगी' - ଏଠାରେ ଯଶୋଧାରା ନୟନ-ନୀର କାହାକୁ ଦେବା କଥା କହୁଛନ୍ତି?)
उत्तर: यहाँ यशोधरा नयन-नीर (आँसू) अपने पति गौतम बुद्ध को देने की बात करती है। ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ଏଠାରେ ଯଶୋଧାରା
ନୟନ-ନୀର (ଲୁହ) ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଦେବା କଥା କହୁଛନ୍ତି।
3. खाली स्थान भरिए : (ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ:)
(क) ............., हाय ! तुम्हारी यही कहानी । (............., ହାୟ ! ତୁମର ଏହି କାହାଣୀ ।)
उत्तर: अबला-जीवन, हाय ! तुम्हारी यही कहानी । ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ଅବଳା-ଜୀବନ, ହାୟ ! ତୁମର ଏହି କାହାଣୀ ।
(ख) सोकर हम ............. ही जागे । (ଶୋଇକରି ଆମେ ............. ହିଁ ଉଠିଲୁ ।)
उत्तर: सोकर हम खोकर ही जागे । ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ଶୋଇକରି ଆମେ ହରାଇ ହିଁ ଉଠିଲୁ ।
(ग) ............. भी वह आज कहाँ, कल थी जो ............. । (............. ମଧ୍ୟ ସେ ଆଜି କେଉଁଠି, କାଲି ଥିଲା ଯିଏ
............. ।)
उत्तर: चेरी भी वह आज कहाँ, कल थी जो रानी । ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ଦାସୀ ମଧ୍ୟ ସେ ଆଜି କେଉଁଠି, କାଲି ଥିଲା ଯିଏ ରାଣୀ ।
(घ) मेरा ............. वह, दूध पिये, परिपुष्ट हो । (ମୋର ............. ସେ, କ୍ଷୀର ପିଉ, ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟ ହେଉ ।)
उत्तर: मेरा शिशु-संसार वह, दूध पिये, परिपुष्ट हो । ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ମୋର ଶିଶୁ-ସଂସାର ସେ, କ୍ଷୀର ପିଉ, ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟ ହେଉ ।
भाषा - ज्ञान (ଭାଷା - ଜ୍ଞାନ)
1. विपरीत शब्द लिखिए : (ବିପରୀତ ଶବ୍ଦ ଲେଖନ୍ତୁ:) रोता, सोता, खोकर, अभागा, अबला, रुष्ट (କାନ୍ଦିବା, ଶୋଇବା, ହରାଇ, ଅଭାଗା, ଅବଳା, ରାଗିଥିବା)
उत्तर:
- रोता - हँसता (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: କାନ୍ଦୁଛି ର ବିପରୀତ ହସୁଛି)
- सोता - जागता (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ଶୋଉଛି ର ବିପରୀତ ଜାଗୁଛି)
- खोकर - पाकर (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ହରାଇ ର ବିପରୀତ ପାଇ)
- अभागा - भाग्यवान (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ଅଭାଗା ର ବିପରୀତ ଭାଗ୍ୟବାନ୍)
- अबला - सबला (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ଅବଳା/ଦୁର୍ବଳା ର ବିପରୀତ ସବଳା)
- रुष्ट - तुष्ट / प्रसन्न (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ:
ରାଗିବା/ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ର ବିପରୀତ ତୁଷ୍ଟ/ସନ୍ତୁଷ୍ଟ)
2. 'दानी प्रभु' में 'प्रभु' संज्ञा है और 'दानी' विशेषण । इस प्रकार निम्न वाक्यों में से संज्ञा और विशेषण छाँटिए : ('दानी प्रभु' ରେ 'प्रभु' ବିଶେଷ୍ୟ ଅଟେ ଏବଂ 'दानी' ବିଶେଷଣ । ଏହିପରି ନିମ୍ନଲିଖିତ
ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକରୁ ବିଶେଷ୍ୟ ଏବଂ ବିଶେଷଣ ବାଛନ୍ତୁ:)
(क) काली गाय का दूध मीठा होता है । (କଳା ଗାଈର କ୍ଷୀର ମିଠା ହୋଇଥାଏ ।)
उत्तर: विशेषण - काली, मीठा; संज्ञा - गाय,
दूध ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ବିଶେଷଣ - କାଳୀ (କଳା), ମୀଠା (ମିଠା); ବିଶେଷ୍ୟ - ଗାୟ (ଗାଈ), ଦୁଧ (କ୍ଷୀର)
(ख) बड़े बाजार में भीड़ लगी रहती है । (ବଡ଼ ବଜାରରେ ଭିଡ଼ ଲାଗି ରହିଥାଏ ।)
उत्तर: विशेषण - बड़े; संज्ञा - बाजार, भीड़ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ବିଶେଷଣ - ବଡ଼େ (ବଡ଼); ବିଶେଷ୍ୟ - ବାଜାର (ବଜାର), ଭୀଡ଼ (ଭିଡ଼)
(ग) पिताजी ने मुझे दो उपहार दिये । (ବାପା ମୋତେ ଦୁଇଟି ଉପହାର ଦେଲେ
।)
उत्तर: विशेषण - दो; संज्ञा - पिताजी, उपहार ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ବିଶେଷଣ - ଦୋ (ଦୁଇଟି); ବିଶେଷ୍ୟ - ପିତାଜୀ (ବାପା), ଉପହାର (ଉପହାର)
(घ) ऊँचे पेड़ पर दो बंदर बैठे हैं । (ଉଚ୍চা ଗଛରେ ଦୁଇଟି ମାଙ୍କଡ଼
ବସିଛନ୍ତି ।)
उत्तर: विशेषण - ऊँचे, दो;
संज्ञा - पेड़, बंदर ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ବିଶେଷଣ - ଊଁଚେ (ଉଚ୍ଚା), ଦୋ (ଦୁଇଟି); ବିଶେଷ୍ୟ - ପେଡ଼ (ଗଛ), ବନ୍ଦର (ମାଙ୍କଡ଼)
3. प्रस्तुत पाठ में से तुकान्त शब्दों को छाँटकर लिखिए : (ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାଠରୁ ସମାନ ଧ୍ୱନି
ବା ଛନ୍ଦ ଥିବା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବାଛି ଲେଖନ୍ତୁ:) जैसे : अभागे - आगे । (ଯେପରି : ଅଭାଗେ - ଆଗେ ।)
उत्तर:
- रोता - सोता (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ରୋତା -
ସୋତା)
- रोने को - धोने को - होने को (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ରୋନେ କୋ - ଧୋନେ କୋ - ହୋନେ କୋ)
- लूँगी - दूँगी - हूँगी (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ଲୁଁଗୀ - ଦୁଁଗୀ - ହୁଁଗୀ)
- रानी - मानी - कहानी - पानी (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ରାନୀ -
ମାନୀ - କହାନୀ - ପାନୀ)
- परिपुष्ट हो - तुष्ट हो (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ: ପରିପୁଷ୍ଟ
ହୋ - ତୁଷ୍ଟ ହୋ)
4. इन शब्दों से वाक्य बनाइए : (ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକରେ ବାକ୍ୟ ଗଠନ କରନ୍ତୁ:) भाग्य, नयन, पानी, प्रभु, संसार (ଭାଗ୍ୟ, ନୟନ, ପାଣି, ପ୍ରଭୁ, ସଂସାର)
उत्तर:
- भाग्य: मनुष्य को अपने भाग्य से ज़्यादा अपने कर्म पर विश्वास करना चाहिए। (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ - ଭାଗ୍ୟ: ମଣିଷ ନିଜ ଭାଗ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା ନିଜ କର୍ମ ଉପରେ ଅଧିକ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍।)
- नयन: यशोधरा के नयन आँसुओं से भरे थे। (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ - ନୟନ: ଯଶୋଧାରାଙ୍କ ନୟନ ଲୁହରେ
ଭରି ରହିଥିଲା।)
- पानी: हमें साफ पानी पीना चाहिए। (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ - ପାଣି: ଆମକୁ ସଫା ପାଣି ପିଇବା
ଉଚିତ୍।)
- प्रभु: हे प्रभु, सब पर अपनी कृपा बनाए रखना। (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ - ପ୍ରଭୁ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ନିଜର
କୃପା ବଜାୟ ରଖନ୍ତୁ।)
- संसार: यह संसार बहुत सुंदर है। (ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ - ସଂସାର: ଏହି ସଂସାର ବହୁତ ସୁନ୍ଦର
ଅଟେ।)