ପଦ ୧
ରାଜ ଉପବନ ହସି ଉଠୁଥିଲା ସୂର୍ଯ୍ୟ - ଆଲୋକ ହାସେ,
ରୋହିଣୀ ତଟିନୀ ବହି ଯାଉଥିଲା ଅସ୍ଫୁଟ କଳଭାଷେ ।
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାଜ ପ୍ରାସାଦର ବଗିଚାଟି
(ରାଜ ଉପବନ) ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେହି ବଗିଚା କୂଳରେ
ରୋହିଣୀ ନଦୀଟି (ତଟିନୀ) କୁଳୁକୁଳୁ ଧ୍ଵନି (ଅସ୍ଫୁଟ କଳଭାଷେ) କରି ବୋହିଯାଉଥିଲା।
- ଯେପରି ସକାଳ ସମୟରେ ଆମେ
ଏକ ସୁନ୍ଦର ବଗିଚାକୁ ଗଲେ ଚାରିଆଡ଼େ ଆଲୋକ ଓ ପବନର ଏକ ଶାନ୍ତ ପରିବେଶ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଏହା ସେହିଭଳି ଏକ ଦୃଶ୍ୟ।
ପଦ ୨
ପ୍ରକୃତିର ସେ ନିର୍ଜନ କୋଳେ ଧିଆନୀ ତାପସ ସମ,
ଚୂତତରୁ ତଳେ ନୀରବ ମଉନେ ବସିଥିଲେ ଗଉତମ ।
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ପ୍ରକୃତିର ସେହି ଶାନ୍ତ ଓ
ଜନଶୂନ୍ୟ (ନିର୍ଜନ) ପରିବେଶରେ ଜଣେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ (ତାପସ) ଭଳି ଆମ୍ବ ଗଛ
(ଚୂତତରୁ) ମୂଳେ କୁମାର ଗୌତମ (ସିଦ୍ଧାର୍ଥ) ନୀରବରେ ବସି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
- ଯେପରି ଜଣେ ଋଷି ବା ମୁନି
ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଛ ମୂଳେ ଶାନ୍ତିରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ପିଲାଦିନୁ ସେମିତି ଶାନ୍ତ ସ୍ଵଭାବର
ଥିଲେ।
ପଦ ୩
ନୟନର ଆଗେ ପଡିଗଲା ଆସି ଆହତ ହଂସଟିଏ,
ଧିଆନ ଭାଙ୍ଗି ଭାଳିଲେ କୁମାର “କିଏ ରେ ଦାରୁଣ କିଏ ?”
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଆଖି
ଆଗରେ ଗୋଟିଏ ଶରବିଦ୍ଧ ଆହତ ହଂସ ଆକାଶରୁ ଆସି ପଡ଼ିଲା। ତାହା ଦେଖି ଗୌତମଙ୍କ ଧ୍ୟାନ
ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ସେ ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—"କେଉଁ ନିର୍ଦ୍ଦୟ (ଦାରୁଣ) ଶିକାରୀ ଏହି
ନିରୀହ ଜୀବକୁ ଏମିତି କଷ୍ଟ ଦେଲା?"
- ରାସ୍ତାରେ ଗଲାବେଳେ ଯଦି
ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ପକ୍ଷୀ ବା କୁକୁର ଛୁଆ ଆହତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥାଏ, ତେବେ ଦୟାଳୁ ମଣିଷର ମନ
ଯେମିତି କାନ୍ଦିଉଠେ, ଗୌତମଙ୍କର ସେମିତି ହେଲା।
ପଦ ୪
ହଂସଟି କରେ ତୋଳି ନେଲେ ଖରେ ଟାଣି ଦେଲେ ଦେହୁଁ ଶର,
ଉତ୍ତରୀୟରେ ଲହୁ ପୋଛିଦେଇ ପିଆଇଲେ ଝର ଜଳ ।
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଗୌତମ ତୁରନ୍ତ (ଖରେ) ହଂସটিকে ନିଜ ହାତକୁ (କରେ) ତୋଳି ନେଲେ ଓ ତା' ଦେହରୁ ଶରଟିକୁ ବାହାର କରିଦେଲେ। ନିଜ କାନ୍ଧରେ
ପଡ଼ିଥିବା ଚଦର (ଉତ୍ତରୀୟ)ରେ ତା'ର ରକ୍ତ (ଲହୁ) ପୋଛିଦେଇ ତାକୁ ଝରଣାର ଥଣ୍ଡା
ପାଣି ପିଆଇଲେ।
- ଜଣେ ଡାକ୍ତର ଯେପରି ଜଣେ
ଆହତ ରୋଗୀର ପ୍ରଥମ ଚିକିତ୍ସା କରି ତା'ର ରକ୍ତ ପୋଛନ୍ତି ଓ ପାଣି ଦିଅନ୍ତି, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ହଂସଟିର ସେମିତି
ସେବା କଲେ।
ପଦ ୫
‘ଆହା’ ରେ, ଆହା ରେ’ ଅତି ଆଦରରେ ଆଉଁଶିଲେ
ଧିରେ ହାତେ,
ମୌନ ନୟନେ ପଚାରିଲେ କିବା କାତର ଦୃଷ୍ଟିପାତେ ।
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେ ଅତି ସ୍ନେହରେ
"ଆହା ଆହା" କହି ହଂସ ଦେହରେ ହାତ ବୁଲାଇଲେ (ଆଉଁଶିଲେ)। ନିଜର ଶାନ୍ତ ଆଖିରେ
ସେ ହଂସଟିକୁ ଚାହିଁଲେ, ଯେମିତି କି ସେ ତା'ର ଦୁଃଖକୁ ନିଜ ଆଖିରେ
ହିଁ ପଚାରି ବୁଝୁଛନ୍ତି।
- ଗୋଟିଏ ପିଲା କାନ୍ଦିଲେ
ତା' ମା' ଯେପରି ତା' ମୁଣ୍ଡରେ ହାତ ବୁଲାଇ
ତାକୁ ଆଉଁଶି ଦିଏ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ହଂସଟିକୁ
ସେମିତି ସ୍ନେହ ଦେଲେ।
ପଦ ୬
ଅବୋଧ ମରାଳ ଅନାଇଲା ତହୁଁ ନିମୀଳିତ ଆଖି ଫେଇ
ପ୍ରୀତିର ପରଶ ପୀୟୂଷ - ସରସ ପ୍ରାଣ ଉଠେ ତହିଁ ଚେଇଁ ।
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେହି ଅବୋଧ ହଂସଟି
(ମରାଳ) ତା'ର ଅଧାବୁଜା ଆଖି
(ନିମୀଳିତ ଆଖି) ଖୋଲି ଚାହିଁଲା। ସିଦ୍ଧାର୍ଥଙ୍କ ସ୍ନେହଭରା ସ୍ପର୍ଶ ତାକୁ ଅମୃତ (ପୀୟୂଷ) ଭଳି ଲାଗିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ତା' ଜୀବନ ପୁଣି ଫେରିଆସିଲା।
- ଅତି ଅସୁସ୍ଥ ଲୋକଟିଏ
ସ୍ନେହ ଓ ଭଲ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଲେ ଯେପରି ପୁଣି ଜୀବନ ପାଇଉଠେ, ହଂସଟି ସେମିତି ସୁସ୍ଥ
ଅନୁଭବ କଲା।
ପଦ ୭
ଧନୁଶର କରେ ସହସା ଆଗରେ ମିଳି ଯାଇ ଦେବଦତ୍ତ,
ଭାଷିଲେ ଅଧୀର ଉଲ୍ଲାସ - ବାଣୀ ବିଜୟ - ଗରବେ ମତ୍ତ ।
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ହଠାତ୍ ସେଠାରେ ହାତରେ
ଧନୁଶର ଧରି ଗୌତମଙ୍କ ଭାଇ 'ଦେବଦତ୍ତ' ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା। ସେ ଶିକାର କରିଥିବାର ଗର୍ବ ଓ
ଆନନ୍ଦରେ (ଉଲ୍ଲାସ ବାଣୀ) ପାଗଳ ହୋଇ କହିବାକୁ ଲାଗିଲା।
- ଜଣେ ଖେଳାଳି ମ୍ୟାଚ୍
ଜିତିଗଲା ପରେ ଯେପରି ଗର୍ବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜର ବିଜୟ କାହାଣୀ ଶୁଣାଏ, ଦେବଦତ୍ତ ସେମିତି ଗର୍ବ
କରୁଥିଲା।
ପଦ ୮
“ଏତେ ଦିନେ ଜାଣି ପୂର୍ଣ୍ଣ
ହୋଇଚି ପ୍ରାଣର ବାସନା ମମ,
ସଫଳ ହୋଇଚି ଲକ୍ଷ୍ୟ ମୋହର ଜୀବନର ପ୍ରିୟତମ ।
ଚଳତାରା ପରି ଉଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ ଧବଳ ହଂସଦଳ,
ମାରି ଦେଲି ଶର ଏଇ ହଂସଟି ଲଭିଲା ଧରଣୀତଳ ।”
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଦେବଦତ୍ତ
କହିଲା—"ଆଜି ମୋର ମନସ୍କାମନା ପୂରଣ ହେଲା ଏବଂ ମୋ ଜୀବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସଫଳ
ହେଲା। ଆକାଶରେ ତାରା ଭଳି ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ଧଳା ହଂସ ଦଳ ଭିତରୁ ମୁଁ ଶର ମାରି ଏହି ହଂସକୁ
ତଳେ ପକାଇ ଦେଇଛି।"
- ଜଣେ ଶିକାରୀ ନିଜର ଶିକାର
ସଫଳ ହେଲେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଏହା ତାହାର ଉଦାହରଣ।
ପଦ ୯
ଦିଅ ଏବେ ଭାଇ, ହଂସ ମୋହର ଚାଲ ଏବେ, ଯିବା ଚାଲ,
ନିର୍ଜନ ଏଇ ଉଦ୍ୟାନେ ବସି କାହିଁକି କାଟୁଚ କାଳ ?”
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଦେବଦତ୍ତ
କହିଲା—"ହେ ଭାଇ! ମୋ ହଂସ ମୋତେ ଦେଇଦିଅ, ଏବେ ଘରକୁ ଯିବା। ଏହି ନିଛାଟିଆ ବଗିଚାରେ ଏକା
ବସି କାହିଁକି ସମୟ ନଷ୍ଟ କରୁଛ?"
- ଯେପରି ଦୁଇଜଣ ପିଲାଙ୍କ
ଭିତରୁ ଜଣେ ନିଜ ଜିନିଷ ଦାବି କରି ତୁରନ୍ତ ଫେରିଯିବାକୁ କହେ।
ପଦ ୧୦
କୁମାର ବୋଇଲେ ବିନୟ ବଚନେ “ଆହା, କେଡ଼େ କୁତୂହଳେ
ପକ୍ଷ ମେଲି ଏ ଉଡ଼ି ଯାଉଥିଲା ମୁକ୍ତ ଗଗନ ତଳେ ।
ନିରୀହ ପକ୍ଷୀ କି ଅବା ତୁମର କରିଥିଲା ଅପରାଧ ?
ଜାଣୁଜାଣୁ ତୁମେ କାହିଁ ପାଇଁ ଭଲା ସାଧିଲ ତାହାର ବାଦ ?”
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କୁମାର ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଅତି
ନମ୍ରତାର ସହ (ବିନୟ ବଚନେ) କହିଲେ—"ଏହି ପକ୍ଷୀଟି ଖୁସିରେ ଡେଣା ମେଲି ଖୋଲା
ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲା। ଏହି ନିରୀହ ଜୀବଟି ତୁମର କଣ ଭୁଲ୍ କରିଥିଲା ଯେ ତୁମେ ଜାଣିଶୁଣି
ତାକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲ?"
- ଜଣେ ଦୟାଳୁ ବ୍ୟକ୍ତି
ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ପ୍ରତି ହେଉଥିବା ଅତ୍ୟାଚାରକୁ ଦେଖି ଯେପରି ଅନ୍ୟକୁ ବୁଝାଏ, ଏହା ସେହିଭଳି ଅଟେ।
ପଦ ୧୧
“ଉତ୍ତର ତା’ର ଦେବାକୁ ଏଲାଗେ
ନାହିଁ ମୋର ଅବସର,
ଶର ନିକ୍ଷେପି ଏଇ ହଂସ ମୁଁ ପକାଇଚି ଭୂମିତଳ ।
ଏକା ଏକା ବସି ଯୁକ୍ତି ତୁମର ବାଢ଼ୁଥାଅ ନିଜ ମତେ,
ଚଞ୍ଚଳ ଦିଅ ହଂସଟି ମୋର ମୁଁ ଯାଏ ମୋହର ପଥେ ।”
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଦେବଦତ୍ତ କ୍ରୋଧରେ
କହିଲା—"ଏସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ମୋ ପାଖରେ ସମୟ ନାହିଁ। ମୁଁ ଶର ମାରି
ଏହାକୁ ତଳେ ପକାଇଛି, ତେଣୁ ଏହା ମୋର। ତୁମେ
ଏକା ବସି ଯେତେ ଯୁକ୍ତି କରିବା କର, ମୋ ହଂସ ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଦିଅ, ମୁଁ ମୋ ବାଟରେ
ଯିବି।"
- ଜଣେ ଜିଦ୍ଦିଆ ପିଲା
ଯେପରି ଅନ୍ୟର କୌଣସି ନ୍ୟାୟ କଥା ନଶୁଣି କେବଳ ନିଜ ଜିଦ୍ରେ ଅଟଳ ରହେ।
ପଦ ୧୨
କୁମାର ବୋଇଲେ,
“ଯୁକ୍ତି ମୁଁହଁ ତ କରୁ ନାହିଁ ତୁମ ସାଥେ,
ଆହତ ଜୀବଟି ଦେଇ ପାରିବିନି ଆଉ ମୁଁ ତୁମର ହାତେ ।
ପ୍ରାଣଟି ତାହାର ନେଉଥିଲ ତୁମେ ମୁଁ ରଖିଚି ତା’ର ପ୍ରାଣ,
ହଂସ ତୁମର ନୁହଇ କଦାପି ହଂସ ଏ ମୋର
ଜାଣ ।”
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସିଦ୍ଧାର୍ଥ
କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମ ସହ କୌଣସି ଝଗଡ଼ା ବା ଯୁକ୍ତି କରୁନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଆହତ
ଜୀବଟିକୁ ମୁଁ ତୁମ ହାତରେ ଦେବିନାହିଁ। ତୁମେ ତା' ଜୀବନ ନେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାକୁ
ବଞ୍ଚାଇଛି। ତେଣୁ ଏହା ତୁମର ନୁହେଁ, ମୋର।"
- ଏହା ହେଉଛି ନ୍ୟାୟର
ପ୍ରକୃତ ବାକ୍ୟ—ଜୀବନ ନେଉଥିବା ଲୋକ ଅପେକ୍ଷା ଜୀବନ ଦେଉଥିବା ଲୋକର ଦାବି ସବୁବେଳେ ବଡ଼।
ପଦ ୧୩
“ଯୁବରାଜ ତୁମେ, ଆଜ୍ଞା କହୁଚ,” କହି ତହୁଁ ଦେବଦତ୍ତ,
ରାଜଦରବାରେ ଜଣାଇଲା ଖରେ ହୋଇ ଅତି ରୋଷବନ୍ତ ।
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଦେବଦତ୍ତ
କହିଲା—"ତୁମେ ବଡ଼ ଭାଇ ବୋଲି ମୋତେ ଆଦେଶ (ଆଜ୍ଞା) ଦେଉଛ!" ଏହା କହି ସେ ରାଗିଯାଇ (ରୋଷବନ୍ତ ହୋଇ)
ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କ ଦରବାରକୁ ଚାଲିଗଲା।
- ଯେପରି ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ
ଭିତରେ କଳି ହେଲେ ସେମାନେ ବାପାମାଆଙ୍କ ପାଖକୁ ଅଭିଯୋଗ ନେଇ ଯାଆନ୍ତି।
ପଦ ୧୪
ଭୂପତି ଅଚିରେ ଡକାଇ ବୋଇଲେ “ସେ ତ ମାରିଥିଲା ଶର,
ହଂସ ତାହାର ଦେଇ ଦିଅ ଏବେ କନ୍ଦଳ କିଆଁ କର ?”
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାଜା (ଭୂପତି)
ସିଦ୍ଧାର୍ଥଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଡକାଇ କହିଲେ—"ଶର ତ ଦେବଦତ୍ତ ମାରିଥିଲା, ତେଣୁ ହଂସ ତାକୁ ଦେଇଦିଅ।
ଏଥିପାଇଁ କାହିଁକି କଳି ଗୋଳ (କନ୍ଦଳ) କରୁଛ?"
- ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର
କଲେ ଲୋକେ ଭାବନ୍ତି ଶିକାରୀର ହିଁ ଶିକାର ଉପରେ ଅଧିକାର ଥାଏ, ରାଜା ପ୍ରଥମେ ସେଇଆ
ଭାବିଥିଲେ।
ପଦ ୧୫
“କନ୍ଦଳ ମୁଁ ତ କରୁନାହିଁ ତାତ, ହଂସ କିପରି ତା’ର ?
ମାରିଥିଲା ଯିଏ ଅଧିକାରୀ ସିଏ, ଏଇ ହେଲା ସୁବିଚାର !
ଦେଖିଲ ଏ ମୋର ଉତ୍ତରୀୟରେ ଲାଗିଅଛି କେତେ ଲହୁ,
ନିରପରାଧ ଏ ଜୀବଟି ସହିତ ମୃତ୍ୟୁ - ଯାତନା ବହୁ ।”
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସିଦ୍ଧାର୍ଥ
କହିଲେ—"ହେ ପିତା (ତାତ)! ମୁଁ ଝଗଡ଼ା କରୁନାହିଁ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ଶର ମାରିଦେଲେ ଜଣେ
କିପରି ତା'ର ମାଲିକ ହୋଇଯିବ? ଏହା କଣ ପ୍ରକୃତ ନ୍ୟାୟ? ଦେଖନ୍ତୁ, ମୋ ଚଦରରେ କେତେ ରକ୍ତ
ଲାଗିଛି। ଏହି ନିରୀହ ଜୀବଟି କେତେ କଷ୍ଟ ପାଉଛି।"
- ଜଣେ ମାନବତାବାଦୀ
ବ୍ୟକ୍ତି ଆଇନ ଅପେକ୍ଷା ଜୀବର କଷ୍ଟ ଓ ଦୟାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦିଏ।
ପଦ ୧୬
“ଏତେ ବିଚଳିତ ହେଉଛ ତୁମେ ଏତିକି
ରକତ ପାତେ,
ଏତେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛ ପୁଣି ପକ୍ଷାଘାତ ଏ ଘାତେ ।
କହ ଯୁବରାଜ କିପରି ଚଳିବ ମର ଏ ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଭୂମେ,
ଶାକ୍ୟ ଭୂମିରେ କେଉଁପରି ଅବା ରାଜ୍ୟ ପାଳିବ ତୁମେ ?”
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ
କହିଲେ—"ତୁମେ ସାମାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀର ରକ୍ତ ଦେଖି ଏବଂ ତା'ର ଡେଣାର ଆଘାତ ଦେଖି ଏତେ
ବ୍ୟସ୍ତ (ବିଚଳିତ) ହୋଇପଡ଼ୁଛ! ହେ ଯୁବରାଜ, ଏହି ସଂସାରରେ (ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଭୂମେ) ତୁମେ କେମିତି
ଚଳିବ? ଆମ ଶାକ୍ୟ ବଂଶର ଏଡ଼େ
ବଡ଼ ରାଜ୍ୟକୁ ତୁମେ କେମିତି ଶାସନ କରିବ?"
- ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ
କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଭାବନ୍ତି
ରାଜା ହେବାକୁ ହେଲେ ମନକୁ ଶକ୍ତ କରିବାକୁ ହେବ, ଦୟା ଦେଖାଇଲେ ଚଳିବ ନାହିଁ।
ପଦ ୧୭
ରାଜ୍ୟ ଶାସନେ କେତେ ଯେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କେତେ ଯେ ଯୁଦ୍ଧଘଟା,
ଭଲମନ୍ଦର ଭେଦ ଅଭେଦର କେତେ ଯେ ଜୁଆର ଭଟ୍ଟା !
ଅତି ସାଧାରଣ ଚିତ୍ର ଏ ଦେଖି ଅଥୟ ହେଉଚ ଖାଲି,
କେଉଁପରି ଅବା ନରପାଳ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ପାଳିବ କାଲି ?”
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାଜା ବୁଝାଇଲେ ଯେ ରାଜ୍ୟ
ଶାସନରେ ଅନେକ ବିବାଦ (ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵ) ଓ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ। ସେଠାରେ ଭଲ-ମନ୍ଦର ଅନେକ
ଜୁଆର-ଭଟ୍ଟା (ସମସ୍ୟା) ଆସେ। ତୁମେ ଏହି ଛୋଟ ପକ୍ଷୀର କଥା ଦେଖି ଧୈର୍ଯ୍ୟହରା (ଅଥୟ)
ହେଉଛ, କାଲି ରାଜା (ନରପାଳ)
ହେଲେ ରାଜ୍ୟ କେମିତି ଚଳାଇବ?
- ବାପା ଯେପରି ପୁଅକୁ
ଜୀବନର କଠିନ ପରିସ୍ଥିତି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି।
ପଦ ୧ ୮
“ହିଂସାବାଦର ରାଜ୍ୟେ ମୁଁହଁ ତ
ହେବି ନାହିଁ ନରପତି,
ମୁଁ ଏକ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଢ଼ିବି ମହିରେ ଅତୁଳ ଅତି ।
ନ ରହିବ ତହିଁ ହିଂସା - ସମର ହତ୍ୟା - ରକତ - ପାତ,
ମୈତ୍ରୀ - ପ୍ରୀତିରେ ଶାନ୍ତି - ବୀଥିରେ ପ୍ରଜା ହେବେ ଆତଯାତ ।”
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଦୃଢ଼ତାର ସହ
ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ କେବଳ ହିଂସା ଅଛି, ମୁଁ ସେଠାକାର ରାଜା ହେବାକୁ ଚାହେଁନାହିଁ। ମୁଁ
ପୃଥିବୀରେ (ମହିରେ) ଏମିତି ଏକ ଅତୁଳନୀୟ ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଢ଼ିବି, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ହିଂସା, ଯୁଦ୍ଧ (ସମର) କିମ୍ବା
ରକ୍ତପାତ ରହିବ ନାହିଁ। କେବଳ ବନ୍ଧୁତା (ମୈତ୍ରୀ), ସ୍ନେହ ଓ ଶାନ୍ତିର ରାସ୍ତାରେ ପ୍ରଜାମାନେ
ଚଳପ୍ରଚଳ କରିବେ।"
- ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ ବଡ଼ ହୋଇ
ସେହିପରି ଏକ 'ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ'ର ଶାନ୍ତି ସାମ୍ରାଜ୍ୟ
ଗଢ଼ିଥିଲେ, ଯାହା ସାରା ବିଶ୍ଵକୁ
ଅହିଂସାର ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଥିଲା।
ପଦ ୧୯
ମନ୍ତ୍ରୀମୁଖକୁ ଚାହିଁଲେ ନୃପତି ପୁତ୍ରମୁଖକୁ ଥରେ,
ପୁତ୍ର ରଭସେ ହଂସଟି ତହୁଁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଅମ୍ବରେ ।
“ହଂସ ନୁହଇ ଦେବଦତ୍ତର ହଂସ ନୁହଇ
ମୋର,
ନୀଳ ଆକାଶର ମୁକ୍ତଚାରୀ ଏ ଲଭୁ ସେ ଆକାଶକୋଳ ।”
- ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ପୁତ୍ରର ଏହି ମହାନ
ଚିନ୍ତାଧାରା ଶୁଣି ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁଅର ମୁହଁକୁ ଚାହିଁଲେ (ସେ
ବୁଝିଗଲେ ଯେ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ନ୍ୟାୟୀ)। ସେହି ସମୟରେ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ
(ରଭସେ) ହଂସଟିକୁ ଆକାଶକୁ (ଅମ୍ବରେ) ଉଡ଼ାଇ ଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ—"ଏହି ହଂସ ଦେବଦତ୍ତର
ନୁହେଁ କି ମୋର ନୁହେଁ। ଏହା ହେଉଛି ନୀଳ ଆକାଶର ଏକ ମୁକ୍ତ ତାରା, ସେ ନିଜ ଆକାଶ କୋଳକୁ
ଫେରିଯାଉ।"
- ପ୍ରକୃତ ସ୍ଵାଧୀନତା ଏହା
ହିଁ ଅଟେ। ପକ୍ଷୀଟିକୁ ପଞ୍ଜୁରୀରେ ନରଖି ତାକୁ ତା'ର ମୁକ୍ତ ଆକାଶ ଫେରାଇ ଦେବା ହିଁ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର
ମହାନ ମାନବିକତାର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ।